سوال ۱۳ — سؤال ۱۳ امتحان نهایی زمین‌شناسی — مرداد ۱۴۰۵

الف) کماتئیت

ب) گابرو

پ) ریولیت

ت) الیوین

ث) فلدسپارهای کلسیم‌دار

سری واکنشی بوون ترتیب متبلور شدن کانی‌ها را هنگام سرد شدن ماگما نشان می‌دهد. کانی‌هایی که در دمای بالاتر متبلور می‌شوند (دیرگداز)، معمولاً آهن و منیزیم بیشتری دارند و تیره‌رنگ‌اند؛ کانی‌هایی که در دمای پایین‌تر متبلور می‌شوند (مانند کوارتز، مسکوویت و فلدسپار پتاسیم) روشن‌رنگ‌اند.

• سری ناپیوسته: الیوین ← پیروکسن ← آمفیبول ← بیوتیت (از دمای بالا به پایین).
• سری پیوسته: فلدسپارهای پلاژیوکلاز؛ از فلدسپار کلسیم‌دار در دمای بالا تا فلدسپار سدیم‌دار در دمای پایین‌تر.

الف) کماتئیت. کماتئیت سنگی است که بیشتر از کانی‌های دمای بالا مانند الیوین (سرشار از آهن و منیزیم) ساخته شده و به همین دلیل تیره است. ریولیت از کانی‌های دمای پایین مانند کوارتز و فلدسپار پتاسیم ساخته شده و روشن‌رنگ است. پس کماتئیت رنگ تیره‌تری دارد.

ب) گابرو. گابرو بیشتر از پیروکسن و فلدسپار کلسیم‌دار ساخته شده که در دمای بالاتری متبلور می‌شوند؛ دیوریت بیشتر از آمفیبول و فلدسپار میانه (کلسیم‌دار و سدیم‌دار) ساخته شده که در دمای پایین‌تری متبلور می‌شوند. پس کانی‌های گابرو دیرگدازترند.

پ) ریولیت. کوارتز، مسکوویت و فلدسپار پتاسیم کانی‌های پایان سری بوون‌اند و سنگ‌های روشن و سرشار از سیلیس را می‌سازند. اگر این ماگما در عمق و آهسته سرد شود، سنگ درشت‌بلور گرانیت ساخته می‌شود؛ اما اگر در سطح زمین و سریع سرد شود، سنگ دانه‌ریز ریولیت پدید می‌آید.

ت) الیوین. در سری ناپیوسته، الیوین نخستین کانی‌ای است که در بالاترین دما متبلور می‌شود؛ پس از آن، با کاهش دما، پیروکسن ساخته می‌شود.

ث) فلدسپارهای کلسیم‌دار. در سری پیوسته، ابتدا در دمای بالا فلدسپارهای کلسیم‌دار متبلور می‌شوند و با پایین آمدن دما، کم‌کم سدیم جای کلسیم را می‌گیرد تا در پایان فلدسپارهای سدیم‌دار ساخته شوند.