سوال ۱ — سؤال ۱ امتحان نهایی دین و زندگی ۳ — شهریور ۱۴۰۵، نوبت عصر

الف) سنّت ابتلاء (سنّت امتحان)

ب) سنّت املاء و استدراج (نام بردن از یکی از این دو، یعنی فقط سنّت املاء یا فقط سنّت استدراج، هم درست است.)

«سنّت‌های الهی» قانون‌های ثابت خداوند در ادارهٔ جهان و زندگی انسان‌هاست؛ قانون‌هایی که تغییر نمی‌کنند و دربارهٔ همه اجرا می‌شوند. در هر آیه باید ببینیم از کدام قانون سخن می‌گوید.

الف) این عبارت بخشی از آیهٔ ۳۵ سورهٔ انبیاء است. واژهٔ «نَبْلُوكُم» یعنی «شما را می‌آزماییم» و «فِتْنَةً» یعنی «برای آزمایش». «ابتلاء» هم از همین ریشه است و به معنای آزمودن.

آیه می‌گوید خداوند همهٔ انسان‌ها را آزمایش می‌کند، و این آزمایش دو شکل دارد: با شر (سختی‌ها، بیماری، فقر، از دست دادن) و با خیر (نعمت‌ها، ثروت، سلامتی، موفقیت). یعنی خوشی‌ها هم امتحان‌اند: آیا انسان شکرگزار می‌ماند یا مغرور می‌شود؟

این همان سنّت ابتلاء (امتحان الهی) است: هیچ انسانی از آزمایش الهی بیرون نیست و آزمایش تا پایان زندگی ادامه دارد.

ب) این عبارت آیهٔ ۱۸۲ سورهٔ اعراف است. «سَنَسْتَدْرِجُهُم» از «استدراج» می‌آید؛ یعنی کسی را درجه‌به‌درجه و پله‌پله به سوی چیزی بردن.

کسانی که آگاهانه آیات خدا را دروغ می‌شمارند و بر دشمنی با حق پافشاری می‌کنند، خداوند فوراً مجازاتشان نمی‌کند؛ به آن‌ها مهلت می‌دهد و حتی امکانات بیشترشان هم می‌دهد (این «املاء» است؛ آیهٔ بعد از همین آیه می‌گوید: «وَأُمْلِي لَهُمْ» یعنی «و به آنان مهلت می‌دهم»).

آن‌ها این مهلت و امکانات را نشانهٔ درستی راهشان می‌پندارند و قدم‌به‌قدم در گناه فرو می‌روند، بی‌آنکه بفهمند («مِّنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ» = از جایی که نمی‌دانند) به سوی نابودی می‌روند. این همان سنّت املاء و استدراج است.