سوال ۲۴ — سؤال ۲۴ امتحان نهایی دین و زندگی ۳ — تیر ۱۴۰۵

در میان مخلوقات، انسان موجودی است که علاوه بر ایستادگی در برابر موانع بیرونی، می‌تواند در برابر موانع درونی نیز ایستادگی کرده و حتی علیه خود انقلاب کند.

یا: بدین معنا که می‌تواند با پیروی از عقل علیه تمایلات ناپسند خود قیام کند و انقلاب نماید.

یا: انقلاب نفس لوّامه علیه نفس امّاره.

یا: انقلاب خود عالی علیه خود دانی.

«انقلاب» یعنی دگرگونی و قیام برای تغییر یک وضع. بیشتر انقلاب‌ها علیه یک ستمگر بیرونی است؛ اما انسان می‌تواند علیه خودش هم انقلاب کند.

چرا فقط انسان؟ موجودات دیگر بر پایهٔ غریزه و طبیعت خود رفتار می‌کنند و نمی‌توانند خود را تغییر دهند. انسان علاوه بر اینکه می‌تواند در برابر موانع بیرونی بایستد، می‌تواند در برابر موانع درونی (خواسته‌ها و تمایلات ناپسند خودش) هم بایستد.

این انقلاب چگونه رخ می‌دهد؟ انسان با پیروی از عقل، علیه تمایلات ناپسندش قیام می‌کند. به زبان دیگر، نفس لوّامه (وجدانی که انسان را برای بدی‌ها سرزنش می‌کند) علیه نفس امّاره (نفسی که به بدی فرمان می‌دهد) قیام می‌کند؛ یا «خودِ عالی» (بُعد برتر و الهی انسان) علیه «خودِ دانی» (بُعد پست و هوس‌ران او) برمی‌خیزد.

توبه نمونهٔ روشن همین انقلاب علیه خود است: گناهکار از خود و گذشته‌اش بیزار می‌شود و راهش را به سوی خدا تغییر می‌دهد.