سوال ۸ — سؤال ۸ امتحان نهایی دین و زندگی ۳ — دی ۱۴۰۴

الف) ۳ (دوری کردن از شرایط زمینه‌ساز شکل‌گیری گناه) — ب) ۴ (قضا کردن عبادت‌های ترک‌شده) — پ) ۲ (فرایند تدریجی بی‌توجهی نسبت به زشتی گناه و اقدام نکردن برای توبه) — ت) ۱ (این سخن که «آب که از سر گذشت چه یک وجب چه صد وجب»)

دو عبارت از ستون الف (الف و ب) از مراحل تکمیلی توبه است؛ یعنی کارهایی که توبه‌کننده بعد از پشیمانی انجام می‌دهد تا توبه‌اش کامل شود. دو عبارت دیگر (پ و ت) از حیله‌های شیطان است که انسان را از توبه دور نگه می‌دارد.

الف ← ۳. کسی که واقعاً توبه کرده، تلاش می‌کند از گناه دور بماند؛ راهش این است که از جاها، دوستان و موقعیت‌هایی که زمینهٔ گناه را فراهم می‌کنند دوری کند.

ب ← ۴. «حقوق الهی» یعنی واجباتی که انسان در برابر خدا بر عهده دارد، مثل نماز و روزه. توبه‌کننده باید عبادت‌هایی را که ترک کرده قضا کند تا این حقوق را جبران کرده باشد.

پ ← ۲. شیطان معمولاً انسان را یک‌باره به گناه بزرگ نمی‌کشاند؛ گام به گام پیش می‌رود. کم‌کم زشتی گناه در نظر انسان عادی می‌شود و او دیگر برای توبه اقدامی نمی‌کند. این همان «فرایند تدریجی» است.

ت ← ۱. یکی از حیله‌های شیطان این است که به گناهکار بگوید «تو دیگر آن‌قدر گناه کرده‌ای که توبه فایده‌ای ندارد». جملهٔ «آب که از سر گذشت چه یک وجب چه صد وجب» همین فکر است؛ یعنی انسان را از رحمت خدا ناامید می‌کند تا دنبال توبه نرود. در حالی که رحمت خدا بسیار گسترده است و در توبه همیشه باز است.

مورد ۵ (انجام دادن وظیفهٔ امر به معروف و نهی از منکر) اضافه است و به هیچ‌کدام از چهار عبارت مربوط نمی‌شود.