سوال ۱۴ — سؤال ۱۴ امتحان نهایی دین و زندگی ۳ — دی ۱۴۰۴

الف) علل عرضی

ب) گزینهٔ ۱ (اختیار انسان ناشی از خواست خداوند است.)

الف) پدیده‌های جهان معمولاً چند علت دارند. این علت‌ها دو گونه‌اند:

علل عرضی: علت‌هایی که در کنار هم و هم‌رتبه‌اند و هر کدام سهمی در پدید آمدن نتیجه دارند. در موفقیت علی، تلاش خودش، پیگیری‌های پدر و مادر و زحمت‌های دبیرانش همین‌طورند: هر کدام بخشی از کار را انجام داده‌اند.

علل طولی: علت‌هایی که یکی در طول دیگری است و وجود و اثر یکی به دیگری وابسته است. خداوند علت اصلی و طولیِ همهٔ این علت‌هاست؛ یعنی تلاش علی و کمک پدر و مادر و دبیران، همه با قدرتی است که خدا داده است.

پس عواملی که در سؤال آمده، علل عرضی هستند.

ب) علی موفقیتش را عنایت خدا می‌داند و در همان حال تلاش خودش و کمک دیگران را هم مؤثر می‌داند. این نگاه درست است: اختیار و تلاش انسان در کنار خواست خدا نیست که با آن رقابت کند؛ خداوند خودش خواسته که انسان مختار باشد و با تلاش خود به نتیجه برسد.

یعنی اختیار انسان هم جزئی از قضا و قدر الهی است و از خواست خدا سرچشمه می‌گیرد. هیچ چیز در جهان، از جمله اختیار انسان، مستقل از ارادهٔ خدا نیست. پس گزینهٔ ۱ درست و گزینهٔ ۲ نادرست است.